Bir varmış, bir yokmuş… Akşehir’in güneşle aydınlanan, dut ağaçlarının gölgelediği sokaklarından birinde, herkesin aklına takılan sorulara farklı cevaplar bulmasıyla tanınan Nasrettin Hoca yaşarmış. Hoca’nın küçük evinin önünde eski bir çeşme varmış. Bu çeşmenin suyu berrak, sesi ise öyle güzelmiş ki çocuklar her sabah çeşmenin başında toplanıp şırıl şırıl akan suyu dinlermiş. Fakat bir gün çeşmenin suyu ansızın kesilmiş. Çocuklar şaşkınlıkla birbirlerine bakarken içlerinden biri, “Acaba çeşme neden küstü?” diye sormuş. O sırada eşeğiyle yoldan geçen Nasrettin Hoca gülümseyerek, “Belki de su bize bir şey anlatmak istiyordur.” demiş.
Çocuklar hemen Hoca’nın çevresini sarmış. Aralarından Elif adında meraklı bir kız, “Hoca’m, su nasıl konuşabilir?” diye sormuş. Nasrettin Hoca eşeğinin semerini düzeltip, “Her şeyin bir dili vardır evladım. Kimi sözle konuşur, kimi davranışıyla, kimi de sessizliğiyle.” diye cevap vermiş. Çocuklar bu söz üzerine çeşmeye daha dikkatli bakmışlar. Gerçekten de taşların arasında birkaç küçük yaprağın sıkışıp kaldığını fark etmişler. Yaprakları temizlediklerinde çeşmeden incecik bir su damlası çıkmış. Hoca, “Gördünüz mü? Bazen büyük sorunların önünde küçücük bir engel durur. Akıl, önce küçük ayrıntıları görmeyi öğrenir.” demiş.
O günden sonra çocuklar çeşmenin başında toplanıp Hoca’dan hikâyeler dinlemeye başlamışlar. Nasrettin Hoca her hikâyede onlara bir bilgelik damlası bırakıyormuş. Bir gün çocuklardan Mehmet, “Hoca’m, neden bazı insanlar çok bildiği hâlde doğru karar veremiyor?” diye sormuş. Hoca biraz düşünmüş, sonra yerden bir taş alarak çocuklara göstermiş. “Bilgi, bu taş gibidir. Onu elinde tutabilirsin ama ne işe yaradığını anlamazsan yalnızca ağırlaşır. Akıl ise taşı nereye koyacağını bilmektir.” demiş. Çocuklar bu sözün üzerinde uzun uzun düşünmüşler.
Ertesi sabah köy meydanında büyük bir telaş başlamış. Köyün yaşlı değirmencisi, değirmenin önündeki su kanalının tıkandığını söylemiş. Herkes farklı bir fikir ortaya atmış. Biri kanalın tamamen kazılması gerektiğini, diğeri yeni bir kanal yapılmasının daha kolay olacağını savunmuş. Çocuklar da hemen Hoca’nın yanına koşmuşlar. Nasrettin Hoca kanala bakmış, sonra çevresindeki taşları incelemiş. Bir süre hiçbir şey söylemeden yürümüş. Sonunda suyun önündeki küçük bir dal yığınına işaret ederek, “Koca kanalı değiştirmeye kalkmadan önce suyun neden ilerlemediğine bakalım.” demiş. Çocuklar dalları temizleyince su yeniden akmaya başlamış.
Değirmenci şaşkınlıkla, “Hoca, bunu nasıl hemen anladın?” diye sormuş. Hoca gülümsemiş ve, “Akıllı olmak her sorunun cevabını bilmek değildir. Doğru soruyu sormayı bilmektir.” demiş. Çocuklar o gün önemli bir ders öğrenmişler: Bir problemi çözmek için acele etmek yerine önce dikkatlice gözlemlemek, düşünmek ve sorunun asıl nedenini bulmak gerekiyormuş.
Birkaç gün sonra Akşehir’e tuhaf bir haber yayılmış. Köyün yakınındaki tepede geceleri parlayan küçük ışıklar görülüyormuş. Kimi insanlar bunun sihirli bir hazine olduğunu, kimileri de gökyüzünden düşen yıldız parçaları olduğunu söylemiş. Çocukların merakı iyice artmış. Nasrettin Hoca’ya gidip, “Hoca’m, tepede gerçekten gizemli bir hazine mi var?” diye sormuşlar. Hoca eşeğinin üzerine binip, “Bir şey hakkında konuşmak kolaydır çocuklar. Gerçeği öğrenmek için bakmak, araştırmak ve sabırlı olmak gerekir.” demiş.
Akşam olduğunda Hoca ve çocuklar tepeye doğru yola çıkmışlar. Ay ışığı yollarını aydınlatırken uzaktan gerçekten de küçük ışıklar görünüyormuş. Çocuklar heyecanla koşmak istemiş fakat Hoca onları durdurmuş. “Merak güzeldir ama merakın yanına dikkat koymazsak bizi yanıltabilir.” demiş. Hep birlikte yavaşça ilerlemişler. Işıkların yanına vardıklarında bunun hazine ya da yıldız parçaları olmadığını anlamışlar. Tepedeki çalıların arasında geceleri ışık saçan ateş böcekleri uçuşuyormuş.
Çocuklar önce biraz hayal kırıklığı yaşamış, sonra gökyüzüne ve ışıldayan ateş böceklerine hayranlıkla bakmışlar. Elif, “Demek duyduğumuz her şeye hemen inanmamalıyız.” deyince Hoca başını sallamış. “İşte akıl damlalarından biri daha! Duyduğunu sorgula, gördüğünü incele, öğrendiğini düşün. Böylece başkalarının sözüyle değil, kendi aklınla yolunu bulursun.” demiş.
Günler geçtikçe çocuklar Hoca’nın anlattığı dersleri günlük hayatlarında uygulamaya başlamışlar. Bir gün iki kardeş, bahçedeki elmaların kimin tarafından daha çok toplandığı konusunda tartışmış. Biri, “Ben daha fazla topladım!” derken diğeri, “Hayır, ben daha çok çalıştım!” diye bağırıyormuş. Çocuklar onları Nasrettin Hoca’nın yanına götürmüş. Hoca iki kardeşe birer sepet vermiş ve, “Önce sepetlerinizi doldurun, sonra birlikte sayalım.” demiş. Elmalar sayıldığında iki kardeşin de neredeyse eşit miktarda elma topladığı ortaya çıkmış. Hoca gülerek, “Tartışma çoğu zaman gerçeği uzaklaştırır, ölçmek ise gerçeği yaklaştırır.” demiş.
Bir başka gün çocuklar oyun oynarken küçük bir arkadaşlarının oyuna alınmadığını fark etmişler. Çocuklardan biri, “O bizim kadar hızlı koşamıyor.” deyince Nasrettin Hoca onları yanına çağırmış. “Bir insanın değerini yalnızca yapabildiği bir şeyle ölçerseniz, onun yapabildiği diğer güzel şeyleri göremezsiniz.” demiş. Sonra oyunun kurallarını değiştirip herkesin farklı bir görev üstlenmesini önermiş. Böylece hızlı koşan çocuklar yarışmış, iyi düşünenler oyunun planını yapmış, dikkatli olanlar ise puanları tutmuş. Çocuklar kısa sürede anlamışlar ki herkesin güçlü olduğu farklı bir yön varmış.
Bir sabah çeşmenin başında çocuklar yeniden toplanmış. Bu kez çeşmeden akan suyun yanında güneş ışığında parlayan minicik damlalar görmüşler. Mehmet hayranlıkla, “Hoca’m, bunlar gerçekten akıl damlaları mı?” diye sormuş. Nasrettin Hoca gülümseyerek, “Akıl damlaları gökten düşmez evladım. Onlar soru sorduğunuzda, düşündüğünüzde, yanıldığınızda ve hatanızdan ders çıkardığınızda içinizde birikir.” demiş. Çocuklar birbirlerine bakıp gülümsemişler. O anda herkes, öğrendiği her güzel bilginin görünmeyen bir damla gibi zihninde biriktiğini anlamış.
O günden sonra çeşmenin adı köyde “Akıl Damlaları Çeşmesi” olmuş. Çocuklar her gün oraya gelip öğrendikleri yeni bir şeyi birbirleriyle paylaşmışlar. Kimi bir kitapta öğrendiği bilgiyi anlatmış, kimi yaptığı bir hatadan çıkardığı dersi söylemiş, kimi de arkadaşına yardım ederek yeni bir şey öğrenmiş. Nasrettin Hoca ise onları uzaktan izleyip mutlu olmuş. Çünkü çocukların artık sadece cevap aramadığını, düşünmeyi, sorgulamayı, paylaşmayı ve doğru karar vermeyi öğrendiğini görmüş.
Bir akşam güneş Akşehir’in üzerine altın renkli ışıklar serperken Hoca eşeğine binmiş ve çocuklara son bir öğüt vermiş: “Unutmayın çocuklar, insanın aklı bir çeşme gibidir. Onu merakla beslerseniz suyu çoğalır, öğrenmeyle temizlerseniz berraklaşır, iyilikle paylaşırsanız herkese hayat verir.” Çocuklar bu sözleri hiç unutmamışlar. Aradan yıllar geçse de ne zaman bir sorunla karşılaşsalar önce durmuş, düşünmüş ve kendilerine şu soruyu sormuşlar: “Bu durumda en doğru olanı yapmak için aklım bana ne söylüyor?”
Ve derler ki, Akşehir’de o eski çeşme hâlâ şırıl şırıl akarmış. Güneş suyun üzerine vurduğunda damlacıklar inci gibi parlar, çocuklar da o parıltılara bakıp Nasrettin Hoca’nın öğüdünü hatırlarmış: “En değerli hazine, insanın doğruyu bulmasına yardım eden akıldır.” Böylece akıl damlaları nesilden nesile aktarılmış; her damla, merak eden bir çocuğun zihninde yeni bir düşünceye dönüşmüş.
